Kompleks Knossos to najważniejszy ośrodek cywilizacji minojskiej na Krecie i jedno z najbardziej fascynujących stanowisk archeologicznych w Europie. Uznawany jest za najstarsze miasto kontynentu, znajduje się na liście UNESCO. To miejsce położone, niedaleko od Heraklionu, w centralnej części wyspy. To najlepiej zachowane ruiny kompleksu pałacowego z okresu minojskiego, czasów najstarszej cywilizacji w Europie.
Cywilizacja minojska rozwijała się od 3000 do 1100 r. p.n.e. Pozostawiła po sobie wiele intrygujących zabytków. Miejscem narodzin tej kultury była, jedyna w swoim rodzaju, wyspa Kreta. Knossos uważane jest za największy i najważniejszy jej ośrodek. Funkcjonował nieprzerwanie w okresie od 2000 do 1400 r. p.n.e.
Odkrywcą kompleksu w Knossos, obejmującego około 20 tys. metrów kwadratowych, był brytyjski archeolog amator Arthur Evans (1851–1941). Niewiele brakowało, aby tego dzieła dokonał jego kolega po fachu, Heinrich Schliemann, który podążając tropami Homera, odnalazł ruiny Troi i Myken. Arthur Evans poświęcił cywilizacji minojskiej całe swoje życie, rozpoczynając wykopaliska w Knossos w 1900 roku. Podczas badań zafascynowały go ewentualne związki między ruinami a mitologicznym labiryntem króla Minosa. Nazwa cywilizacji minojskiej nawiązuje do tego znanego z mitologii greckiej króla Minosa, rządzącego na Krecie. To z jego panowaniem związane są mity o Minotaurze, Tezeuszu i Ariadnie oraz o Dedalu i Ikarze. Zdaniem naukowców możliwe, że nie było to imię konkretnego władcy, lecz jego przechodni tytuł władcy – podobnie jak „faraon” w Egipcie.
Minojczycy mieli wiele handlowych i politycznych związków z sąsiadami. Ich cywilizacja wykraczała poza ramy Krety. Badane są związki Minojczyków z późniejszą kulturą mykeńską. Naukowcy przyglądają się też relacjom Krety z wyspą Thirą (Santorini), gdzie kwitło równie stare miasto Akrotiri. Część naukowców początku kultury minojskiej upatruje właśnie w gigantycznym wybuchu wulkanu na Santorini około 1650 r. p.n.e. Ostatecznym ciosem był prawdopodobnie najazd Mykeńczyków, przybyszów z kontynentu. Pierwsze zniszczenie pałacu nastąpiło około 1700 r. p.n.e., a do kolejnych doszło w XV i XIV stuleciu p.n.e.
Efektem pracy archeologa są betonowe rekonstrukcje na terenie Knossos oraz swobodnie interpretowane freski odkryte w ruinach. Odkryto dekoracyjne malowidła, z licznymi motywami roślinnymi i zwierzęcymi. Na fresku z Knossos pojawia się też postać mężczyzny skaczącego nad bykiem, co przypuszczalnie jest odzwierciedleniem tauromachii – rytualnego widowiska, charakterystycznego dla kultur basenu Morza Śródziemnego. Na Krecie znaleziono także charakterystyczne dla tej kultury figurki kobiet z odkrytymi piersiami (prawdopodobnie kapłanek lub bogiń), trzymających w dłoniach węże.
Odnalezione artefakty cywilizacji minojskiej powodowały, że długo uważano ją za pacyfistyczną, nieco hedonistyczną kulturę. Prawdopodobnie dużą rolę odgrywały w niej kobiety. Niestety, pisma używane na Krecie nie zostały dotąd w pełni rozszyfrowane. Jednocześnie nie była to także cywilizacja pokojowa, skoro symbol Knossos stanowił podwójny topór, a na całej wyspie nie brak starożytnej broni oraz śladów pożarów i walk.
Knossos zwykle nazywane jest pałacem. Można zobaczyć tam salę tronową, komnaty reprezentacyjne, pomieszczenia króla i królowej, świątynie, wartownię, magazyny. Wszystko to jest dość swobodną interpretacją odnalezionych ruin. Niektórym badaczom liczne budynki, korytarze i przejścia kojarzą się z mitem o labiryncie, wybudowanym dla Minosa przez genialnego wynalazcę Dedala. To tam miał kryć się Minotaur – pół człowiek, pół byk, będący synem królowej Pazyfae oraz byka zesłanego przez boga Posejdona.
Prawda nadal jest nieznana, są badania i tezy … Jakkolwiek było, dziś kompleks w Knossos jest mekką turystów i każdy może odnaleźć swoją wersję historii.
